Słowa kluczowe
Albrecht Dürer
Pokuta św. Jana Chryzostoma
rywalizacja artystów
formuły laudacji
Fryderyk III Mądry
Der Heiligen Leben
Christoph II Scheurl
Kategorie
Jak cytować
Abstrakt
Miedzioryt Pokuta św. Jana Chryzostoma (H. 1) jest dziełem wyjątkowym w twórczości graficznej Lucasa Cranacha starszego. W artykule przedstawiono interpretację tej ryciny jako artystycznego popisu Cranacha, zawierającego aluzje do genezy i funkcji jego sztuki, a także do wyzwań, jakie sobie stawiał. Inspiracją dla powstania tej pracy był miedzioryt Albrechta Dürera z ok. 1496 roku (H. 54), stanowiący zaskakującą interpretację legendy znanej z Der Heiligen Leben, dzieła powstałego ok. 1400 roku w środowisku norymberskich dominikanów. W swojej Pokucie św. Jana Chryzostoma Cranach wykazał się zrozumieniem konceptu Dürera, ale też dokonał jego znaczącej modyfikacji, wprowadzając do sceny zwierzęta, których dobór nasuwał skojarzenia z dworską menażerią i polowaniami. Impulsem do podjęcia takiej rywalizacji ze sztuką Dürera mogły być liczne pochwały, jakich Cranach doczekał się wówczas w kręgach humanistów niemieckich. W tych tekstach, wśród których na uwagę zasługuje laudacja autorstwa Christopha II Scheurla (1481–1542), wielokrotnie pojawiał się motyw porównania obu artystów. Zawierając w omawianej rycinie aluzje do niezwykle cenionego przez współczesnych „dworskiego wymiaru” swojej twórczości, Cranach stworzył dzieło będące wizualnym manifestem jego artystycznego potencjału i pozycji na dworze wittenberskim.
Bibliografia
Albrecht Dürer, red. Christof Metzger, kat. wyst., Albertina, Wien 2019.
Albrecht Dürer. Das druckgraphische Werk, t. 1, Kupferstiche, Eisenradierungen und Kaltnadelblätter, red. Rainer Schoch, Matthias Mende, Anna Scherbaum, München 2001.
Bacon Paul M., Art Patronage and Piety in Electoral Saxony: Frederick the Wise Promotes the Veneration of His Patron, St Bartholomew, „The Sixteenth Century Journal” 2008, R. 39, nr 4, s. 973–1001.
Bacon Paul M., Humanism in Wittenberg: Frederick the Wise, Konrad Celtis, and Albrecht Dürer’s 1508 ‘Martyrdom of the Ten Thousand Christians’, „Konsthistorisk tidskrift / Journal of Art History” 2013, 82 (1), s. 1–25.
Bartrum Giulia, German Renaissance Prints 1490–1550, kat. wyst., British Museum, London 1995.
Bierende Edgar, Lucas Cranach d.Ä. und der deutsche Humanismus. Tafelmalerei im Kontext von Rhetorik, Chroniken und Fürstenspiegeln, München 2002.
Bonnet Anne-Marie, Der schnellste Maler der deutschen Renaissance. Positionen der Cranach-Forschung [w:] Bild und Bekenntnis. Die Cranach-Werkstatt in Weimar, red. Franziska Bomski, Hellmut Th. Seemann, Thorsten Valk, Göttingen 2015, s. 207–226.
Cárdenas Livia, The Texture of Images. The Relic Book in Late-Medieval Religiosity and Early Modern Aesthetics, Leiden 2020.
Cranach, red. Bodo Brinkmann, kat. wyst., Städel Museum, Frankfurt nad Menem; Royal Academy of Arts, Londyn, Ostfildern 2007.
Cranach. Die Anfänge in Wien, red. Guido Messling, Kerstin Richter, kat. wyst., Winterthur, Kunsthistorisches Museum, Wiedeń, München 2022.
The Early Dürer, red. Daniel Hess, Thomas Eser, kat. wyst., Germanisches Nationalmuseum, Nuremberg 2012.
Emperor Maximilian I and the Age of Dürer, red. Eva Michel, Maria Luise Sternath, kat. wyst., Albertina, Wien, Munich 2012.
Gnann Achim, In Farbe! Clair-obscur-Holzschnitte der Renaissance. Meisterwerke aus der Sammlung Georg Baselitz und der Albertina in Wien, kat. wyst., Albertina, Wien 2013.
Grebe Anja, Dürer. Die Geschichte seines Ruhms, Petersberg 2013.
Der Heiligen Leben, t. 2, Der Winterteil, red. Margit Brand, Bettina Jung, Werner Williams- -Krapp, Tübingen 2004. Texte und Textgeschichte, 51.
Jurkowlaniec Grażyna, Faith, Paragone and Commemoration in Dürer’s “Christomorphic” Self-Portrait of 1500 [w:] Faith and Fantasy in the Renaissance: Texts, Images, and Religious Practices, red. Olga Zorzi Pugliese, Ethan Matt Kavaler, Toronto 2009, s. 209–228.
Landau David, Parshall Peter, The Renaissance Print 1470–1550, London 1994.
Marx Harald, Cranach und Dürer. Zur Bildnisfrage bei Cranachs Katharinenaltar von 1506, „Dresdener Kunstblätter” 1997, 41 (1), s. 11–24.
Münch Birgit Ulrike, Danteske Landschaften als visionärer Ort des Glaubenskriegs: Bellini, Carpaccio, Mantegna und Dürers ‘Marter der Zehntausend Christen’ [w:] Orts-Wechsel. Reale, imaginierte und virtuelle Wissensräume, red. Ulrich Port, Martin Przybilski, Wiesbaden 2013, s. 62–72.
Oratio doctoris Scheurli attingens litterarum prestantiam, nec non laudem ecclesiae collegiatae Vittenburgensis, ed. Martin Landsberg, Lipsia 1509.
Sandner Ingo, Heydenreich Gunnar, Cranach als Zeichner auf dem Malgrund – Auswertung der Untersuchungen im infraroten Strahlenbereich. Teil 1: Die Jahre um 1500 bis 1512, https://lucascranach.org/download/news_22-3-2013.pdf.
Savage Elizabeth, Early Colour Printing. German Renaissance Woodcuts at the British Museum, London 2021.
Schmitt Lothar, Farbe, Gold und Teig. Druckgraphische Experimente im 15. und 16. Jahrhundert [w:] Chiaroscuro als ästhetisches Prinzip. Kunst und Theorie des Helldunkels 1300–1550, red. Claudia Lehmann et al., Berlin 2018, s. 241–262.
Strehle Jutta, Kunz Armin, Druckgraphiken Lucas Cranach d.Ä. Im Dienst von Macht und Glauben, kat. wyst., Lutherhalle, Wittenberg 1998.
Temptation in Eden. Lucas Cranach’s ‘Adam and Eve’, red. Caroline Campbell, kat. wyst., Courtauld Institute Art Gallery, London 2007.
The Wild Man: Medieval Myth and Symbolism, red. Timothy Husband, kat. wyst., Metropolitan Museum of Art, New York 1980.
Williams-Krapp Werner, Die deutschen und niederländischen Legendare des Mittelalters. Studien zu ihrer Überlieferungs-, Text- und Wirkungsgeschichte, Tübingen 1986. Texte und Textgeschichte, 20.
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 4.0 Międzynarodowe.
Prawa autorskie (c) 2026 Joanna Sikorska