Tadeusz Wierzejski (1892–1974): muzealny darczyńca czy persona non grata?

Abstract

Tadeusz Wierzejski był najbardziej szczodrym darczyńcą muzealnym okresu PRL-u. Obdarował 25 krajowych muzeów. W przypadku Muzeum Narodowego w Warszawie, Łazienek Królewskich, Zamku Królewskiego na Wawelu i Muzeum Okręgowego w Toruniu jego donacje, tak jakościowo, jak i ilościowo przekraczały ówczesne możliwości nabywcze tych instytucji. Ich klasa artystyczna dowodzi wszechstronnej wiedzy fachowej Wierzejskiego. Stanowiły one zwieńczenie jego pasji kolekcjonerskiej i efekt uprawianej przezeń niemal nieprzerwanie przez pół wieku działalności jako marszanda. Rozpoczął ją po pierwszej wojnie światowej w Bydgoszczy, rozwinął w pełni we Lwowie, kontynuował w szczególnych okolicznościach w okupowanym przez Niemców Krakowie. Najdłużej, bo niemal trzydzieści lat, przyszło mu ją prowadzić w powojennej Warszawie w ciągłej „walce podjazdowej” z realnym socjalizmem, systemowo wrogim prywatnej inicjatywie i własności. Metody, którymi się w okresie Polski Ludowej posługiwał, nie zawsze były etyczne – nieobcy mu był szaber i nielegalny wywóz niektórych artefaktów zagranicę. Tyle że była to poniekąd odpowiedź na patologię ustrojową, czego w znacznym stopniu zdają się nie zauważać dzisiejsi krytycy Wierzejskiego. Co gorsza przy okazji powtarzają oni bezkrytycznie ciągnące się za kolekcjonerem pomówienia o kolaborację z Niemcami w okresie okupacji, mimo że wrodzy Wierzejskiemu komunistyczni śledczy uznali je za bezpodstawne. Autorka podejmuje polemikę z tymi opiniami, przywołując mało znane lub pomijane fakty z życia marszanda i postulując analizę jego powojennej działalności w kontekście ówczesnej polityki kulturalnej państwa oraz muzealnej rzeczywistości. Artykuł kończy apel, aby obiekty podarowane przez Wierzejskiego i od niego zakupione poddać badaniom proweniencyjnym, które nie tylko usankcjonują status pozyskanych odeń muzealiów, ale mogą wzbogacić wiedzę o tym tyleż wybitnym kolekcjonerze i darczyńcy, co kontrowersyjnym marszandzie.